Бяскіды

 

Мяжа: Польшча - Чэхаславакія (з красавіка 1939 г., Венгрыя)
Сёння: Украіна

У 1944-1946 гадах паводле так званых рэспубліканскіх дамоваў паміж Польшчай і СССР ажыццяўляўся абмен грамадзянамі, дэпартацыя польскага насельніцтва з былых тэрыторый ІІ Рэчы Паспалітай, а потым, спачатку добраахвотна, далей прымусова, дэпартацыя ўкраінскага насельніцтва ў Савецкі Саюз, у т.л. таксама карпацкіх горцаў: бойкаў і лемкаў. Дэпартацыі ахоплівалі тэрыторыі размешчаныя над Бугам на ўсход ад Любліна, ад Уладавы да саноцкай зямлі і Бяскідаў. Падчас акцыі частымі былі згвалтаванні, рабаванні і нават забойствы. Некаторыя польскія жаўнеры, асабліва паходжаннем з Валыні і Усходняй Галіцыі, расцанілі акцыю як акт помсты за пераслед мясцовых палякаў украінцамі. Усяго сваю радзіму пакінулі амаль паўмільёна чалавек, у тым ліку больш за 250 000 з іх прымусова. Перамешчаныя асобы былі раскіданы па ўсёй тэрыторыі савецкай Украіны, ад Галіцыі і Валыні, праз Адэскую вобласць да Данбаса.
Потым адбылася аперацыя “Вісла”, інспіраваная Крамлём, арганізаваная ў 1947 г. польскімі камуністычнымі ўладамі, у рамках якой пераселена на г.зв. “вернутыя” землі (былыя нямецкія тэрыторыі, перададзеныя Польшчы пасля вайны) каля 140 000 украінцаў з паўднёва-ўсходняй Польшчы. Нарэшце, у 1951 г. СССР змяніў межы. Польшча перадала Расіі ўсходнія рэгіёны Люблінскай вобласці, якія называюцца Сакальшчызна, а ўзамен атрымала фрагмент Бяскідаў вакол Устшыкаў-Дольных. Пры гэтым каля 30 тысяч бойкаў з Бяскідаў былі высланы ў Адэскую, Данецкую, Херсонскую і Мікалаеўскую вобласці. Іх вывозілі з горных лясоў, поўных грыбоў, ягад і рыбы. Вырвалі з аднаго месца і кінулі ў іншае, дзе іх не прынялі. Карані іх засталіся там, у Бяскідах.
– Гэты стэпавы край сапраўды аказаўся незвычайным, мы асацыявалі яго хутчэй з негасціннай пустыняй, а не з зямлёй запаветнай. У Бяскідскіх гарах мы ніколі не ведалі голаду, за выключэннем найгоршых ваенных часоў, а цяпер ён стаў нашым паўсядзённым жыццём. Страх, страх, страх. Менавіта дзякуючы яму яны зневажалі нас, гналі ў прычарнаморскі стэп. Калі чалавек чалавека баіцца, з ім можна рабіць што заўгодна, – кажа Марыя з вёскі Ярэміеўка пад Адэсай.

 
Марыя Заяц з населенай бойкамі вёскі Лубня ва ўкраінскіх Бяскідах.
Марыя Заяц з населенай бойкамі вёскі Лубня ва ўкраінскіх Бяскідах.

У 1946 годзе яна бачыла суседзяў, выгнаных з вёскі Валасатае, якая знаходзілася на польскім баку мяжы.

Вёска Лубня
Вёска Лубня
Марыя Заяц і яе суседка Ганна Кофель.
Марыя Заяц і яе суседка Ганна Кофель.
Украінскія Бяскіды
Украінскія Бяскіды
Марыя: “У нас там таксама была сям'я”.
Марыя: “У нас там таксама была сям'я”.

"Гэтым летам ішла з Валасатага цётка са сваёй унучкай Стэфаніяй Скубіш. Мая аднагодка. Іх вывезлі аж пад Стрый.”

Дарога праз Бяскіды
Дарога праз Бяскіды
Стэфанія Скубіш была выгнана з Валасатага пад Стрый у ваколіцах Львова.
Стэфанія Скубіш была выгнана з Валасатага пад Стрый у ваколіцах Львова.

З дзяцінства ў Бяскідах яна больш за ўсё запомніла сваю любімую гару Тарніцу.

У родную вёску яна змагла прыехаць толькі праз шмат гадоў: “Ад нашай хаты следу не засталося”.
У родную вёску яна змагла прыехаць толькі праз шмат гадоў: “Ад нашай хаты следу не засталося”.

"Толькі Тарніца чакала майго вяртання. Яна не дазволіла сябе забраць. Яна вечная. Пасля 70 гадоў расстання я нарэшце ўбачыла яе. Я вярнула сваё дзяцінства.”

Рыгор Кадыляк, з лемкаў, з сяла пад польскай Каманчай.
Рыгор Кадыляк, з лемкаў, з сяла пад польскай Каманчай.

У 1945 годзе ён разам з бацькамі быў дэпартаваны на Дняпро на ўсходзе Украіны. Пешшу яны беглі адтуль у Львоў, але ў родную вёску ім так і не ўдалося вярнуцца.

Эмілія Гваздзюк спявае па-польску, па-лемкоўску і па-ўкраінску.
Эмілія Гваздзюк спявае па-польску, па-лемкоўску і па-ўкраінску.

У 1946 годзе разам з сям'ёй была дэпартаваная з польскіх гор у наваколлі Львова.

Стэп пад Адэсай
Стэп пад Адэсай
Карпацкія людзі гор бойкі дэпартаваныя ў 1951 годзе з польскіх Бяскідаў пад Адэсу.
Карпацкія людзі гор бойкі дэпартаваныя ў 1951 годзе з польскіх Бяскідаў пад Адэсу.
Унукі дэпартаваных распавядаюць гісторыі сваіх бабуляў і дзядуляў.
Унукі дэпартаваных распавядаюць гісторыі сваіх бабуляў і дзядуляў.
“І мне да гэтага часу сніцца хаціна пад гарамі. Цярністая дарога вяла ад Сану да Чорнага мора”.
“І мне да гэтага часу сніцца хаціна пад гарамі. Цярністая дарога вяла ад Сану да Чорнага мора”.

Надпіс на помніку ў вёсцы Ерамееўка пад Адэсай.

Адна з жанчын, вывезеных у дзяцінстве пад Адэсу.
Адна з жанчын, вывезеных у дзяцінстве пад Адэсу.
У такія, пазбаўленыя дзвярэй і вокнаў, гліняныя мазанкі траплялі выгнаныя бойкі.
У такія, пазбаўленыя дзвярэй і вокнаў, гліняныя мазанкі траплялі выгнаныя бойкі.
Мазанка.
Мазанка.
Марыя: “У Бяскідах мы ніколі, акрамя вайны, не ведалі голаду, і цяпер ён стаў паўсядзённым жыццём”.
Марыя: “У Бяскідах мы ніколі, акрамя вайны, не ведалі голаду, і цяпер ён стаў паўсядзённым жыццём”.

"Now it has become our everyday life.”

Вёска Новаўкраінка ў стэпе пад Адэсай.
Вёска Новаўкраінка ў стэпе пад Адэсай.
Брат і сястра Эмілія і Яраслаў Яслык: “Птушка заўсёды цягнецца ў сваё гняздо”.
Брат і сястра Эмілія і Яраслаў Яслык: “Птушка заўсёды цягнецца ў сваё гняздо”.

"Наш народ падаў на калені, галасіў, біўся галавой аб зямлю, праклінаў Сталіна, але, насуперак вусатаму крывасмоку, жыў”.

1/1